طرح مساله:
جایگاه علوم انسانی در تاریخ اسلام و جایگاه اسلام در علوم انسانی چیست؟ این سوال از دو جنبه اهمیت دارد. نخست به دلیل تنش پنهانی که همواره میان اسلام و علوم انسانی جدید موجود بوده است و در نتیجه این علوم را در کشورهای اسلامی بسیار ناتوان کرده است و سپس به دلیل اهمیتی که امروزه مطالعه ی اسلام در علوم انسانی یافته است.
در ایجاد این موقعیت دو گانه عوامل بسیاری دخیل بوده اند که از آن میان می توان به تنش تاریخی میان دین و علوم انسانی ( "علوم سکولار") و همچنین منشا غربی این علوم ( "غرب استعمارگر") اشاره کرد.

با این حال، موقعیت جدید اسلام در نیمه دوم قرن بیستم، به عنوان یک نیروی سیاسی، یک منبع هویتی و یکی از مهمترین پراکندگی های جمعیتی در آمریکا و اروپا، این رابطه را بسیار متحول نموده و داده های مساله را کاملا دگرگون کرده است. ایجاد کرسی "مطالعات اسلامی" در بسیاری از مراکز دانشگاهی اروپا و همچنین نهادهای مطالعاتی جهت تدوین"علوم انسانی اسلام" و در مواردی "اسلامی کردن علوم انسانی" در بسیاری از کشورهای اسلامی، نشانگر موقعیت جدید اسلام در علوم انسانی است. اسلام امروزه دیگر نه صرفا موضوع تحقیق شرق شناسان، مردم شناسان و دین شناسان بلکه به یکی از سرفصل های علوم انسانی و مطالعات بین رشته ای بدل گردیده است.
موضوع این مطلب، آسیب شناسی نسبت میان علوم انسانی و اسلام و تاکید بر ضرورت مطالعات جامعه شناختی اسلام، فارغ از منازعات اعتقادی و سیاسی است. این مطلب از دو بخش تشکیل شده است: نخست مطالعه ی جایگاه علوم انسانی در تحول تاریخی اسلام و سپس موقعیت جدید اسلام در علوم انسانی. با طرح این مساله شناسی دوگانه، این مطلب هدف خود را گشودن افق های جدیدی در مطالعات علوم انسانی اسلام قرار داده است.

جایگاه علوم انسانی در کشورهای اسلامی:
نسبت میان اسلام و علوم انسانی ( یا به تعبیر آلمانی علوم "نفسانی" و در سنت آنگلوساکسون، "علوم اجتماعی") چیست؟ چرا علی رغم وجود چهره هایی چون ابن خلدون، علوم انسانی در تاریخ اسلام سنت ساز نشد و بر خلاف فلسفه، در مجموعه ی "علوم اسلامی"( منطق، فلسفه، عرفان، کلام، حکمت، فقه) ( مطهری. 1369) قرار نگرفت؟ چرا در حالیکه در مبانی اسلام و آموزه های قرآن، مشاهده وآزمون و تأمل در علوم بطور کلی و بویژه در عرصه های جامعه و تاریخ تشویق شده است و برجستگی خصلت حقوقی (فقهی) و سیاسی این دین می توانسته بالقوه زمینه ی مساعدی را برای رشد علمی در حوزه های انسانی فراهم آورد، این علوم در کشورهای اسلامی به عنوان یکی از "روشهای فکری مسلمانان" شناخته نشد؟ آیا می توان به تاسی از علامه اقبال، علت را در تاثیر فلاسفه مسلمان از عقل یونانی جستجو کرد یا رشد فقه را در توسعه نیافتگی این رویکرد تعیین کننده دانست؟
در تاریخ علوم در کشورهای اسلامی، می توان سه مرحله را از یکدیگر تشخیص داد. نخست عصر شکوفایی تمدن اسلامی که برخی از مورخان از آن تحت عنوان "رنسانس اسلام" نام می برند. ( کرمر. 1375) عصری که آنچه امروز علوم انسانی نامیده می شود ( تاریخ، مردم نگاری، علم اجتماع...) یکی از سنتهای موجود در میان دانشمندان بود. طبری، بیرونی، مسعودی ... به عنوان " متفکران اجتماعی اسلام" از چهره های شاخص این سنت بودند که با ابن خلدون به اوج خود رسید و هم می توان گفت که به نوعی با رکود تمدن اسلامی متوقف ماند. پس از وی در کشورهای اسلامی در عین حال که سنت فلسفی تداوم یافت (1) و ما با فیلسوفان بزرگی برمی خوریم اما سنت خلدونی ادامه پیدا نکرد. اثر ابن خلدون- مقدمه- مناقشه آمیز شد و در دوره ای توسط شرق شناسان برای فعال کردن جنگ قومی میان اعراب و مغربی ها مورد استفاده قرار گرفت.
دوره دوم، دوره ی تاسیس علوم انسانی در غرب، مصادف با حضور استعمار در کشورهای اسلامی بود. شرق شناسان در خدمت غربی که در چهره ی استعمارگر ظهور یافته بود، نقش مهمی در معرفی علوم انسانی به مستعمرات ایفا کردند و نهادهای آموزشی جدید در برابر حوزه های قدیم، مراکز آموزش علوم جدید گشتند. از این دوره، در کشورهای اسلامی، دو گرایش شکل گرفت: نخست گرایشی که با استقبال از علوم انسانی جدید به تحصیل و آموزش آن پرداخت و سپس گرایشی که علوم انسانی را به عنوان علوم غرب استعمارگر، قلمداد کرده و آن را مشکوک و نامطمئن ارزیابی می کرد. از نظر این گرایش که از اقبال بیشتری برخوردار بود، علوم اجتماعی، علومی در خدمت استعمار بود که مطالعات مستعمرات را جهت پی گیری آگاهانه تر سیاستهای خود دنبال می کرد و در نتیجه این علوم از نظر ایشان خنثی و غیر جانبدار نبود. پیوند علوم انسانی با غرب را که در چهره ی استعمارگر ظاهر شده بود، می توان اولین مانع جهت استقرار این علوم در کشورهای اسلامی قلمداد نمود.
عامل دیگری که پذیرش این علوم را در کشورهای اسلامی با مقاومت روبرو کرد، دین بود. تا مدتها تصویر حاکم بر روابط میان دین و علوم انسانی تصویر قانون سه مرحله ای اگوست کنت بود. بر اساس این قانون، بشریت از سه مرحله عبور کرده است: الهیاتی، متافیزیک و پوزیتیو. مرحله ی نخست با دوران کودکی، مرحله ی بعدی با جوانی و کمال جامعه ی بشری با تحقق عصر پوزیتیو آغاز می شود. در نتیجه گسترش علوم مستلزم عرفی شدن دانش و سپری کردن عصر الهیاتی و متافیزیکی است و ظهور علوم پوزیتیو آغاز دوره ای است که باورها و نهادهای دینی اهمیت اجتماعی خود را از دست داده اند و علم تجربی به عنوان تنها مرجع معرفتی جانشین آن شده است. با این تصویر طبیعی بود که نهاد دین نسبت به علوم انسانی جدید که در یک روایت، به عنوان جانشین دین مطرح گشته بود، مشکوک و بدگمان باشد(2). قانون سه مرحله ی کنت یا افسانه ای، انتزاعی و اثبات پذیر دیدن ادوار تاریخی معرفت بشری، در عین حال که در میان علمای علوم انسانی مورد پرسش قرار گرفت، اما ملازمت منطقی و تاریخی این "علوم" با وقوع مدرنیته در غرب و "روند خردپذیرسازی (Rationalisation)"، "جهانی سازی(Mondialisation)" و "بشری سازی(Humanisation)" آن، همچنان برای ادیان مجادله انگیز بود. در نتیجه علوم اجتماعی در کشورهای اسلامی از طرفی با چهره ی غرب استعمار گر و از سویی با دانش غربی سکولار پیوند خورد و ورودش به این کشورها با ظن و شک همراه گشت.
مرحله ی سوم، از سالهای 70 میلادی آغاز می شود. از این دوره رویکرد غالب، تملک علوم انسانی و "بومی"(Indigénisation) و "زمینه مند کردن"(Contextualisation) این علوم بود. از طرفی مستعمرات پیشین نمی خواستند صرفا به دلایل سیاسی خود را از معرفتی که علوم انسانی تولید می کند محروم کنند، این موضع مسلمانانی بود که در آمریکا و اروپا تحصیل می کردند و بر اهمیت علوم اجتماعی و تقویت آن در حوزه ی کشورهای اسلامی تکیه می کردند(3). از طرف دیگر ضرورت داشت تا این علوم را از منشا تاریخی اش که همان غرب استعمارگر بود، جدا کرد و بر جنبه ی فراملیتی آن تاکید نمود. این موضع، به دنبال پیروزی جنبش های رهائیبخش سیاسی که حال خواستار رهائیبخشی فرهنگی از علم استعمار نیز بودند، تقویت شد و به ایجاد دو گرایش انجامید. نخست گرایشی که بر زمینه مند کردن علوم انسانی در موقعیتهای متفاوت از شرایط تکوینشان، بر استعمارزدایی و چند زبانه شدن(Plurilanguisme) این علوم تاکید می نمود و سپس گرایشی که مشخصا با برجسته کردن " دانش سکولار" علوم انسانی، سیاست تصحیح و تکمیل آن را پی گرفته بود. اولین گرایش در مواضع جریاناتی چون "پسا استعمارگرایی"(Post colonialisme) و "مطالعات فرودستان"(Subaltern Studies) بارز بود و دومین گرایش، در سیاستهای اسلامی سازی که در برخی از کشورهای اسلامی پی گیری می شد.
با حضور جریانات اسلام گرا در عرصه ی سیاسی و مشخصا پس از انقلاب در ایران و سیاست انقلاب فرهنگی، طرح اسلامی کردن علوم که از سالهای 60 میلادی با کنفرانس مکه مطرح شده بود، به مرحله ی سیاستگذاری علمی کشور رسید و به تاسیس نهادهایی انجامید که هدف خود را ساخت "علوم اجتماعی اسلامی" قرار دادند. در این شرایط علوم انسانی در نهادهای آموزشی حفظ شد اما همواره در معرض سیاستگذاری هایی بود که خواستار اسلامی کردن این علوم بودند. ( العطاس. 1995)
این دوره با تحول موقعیت اسلام در کشورهای اروپایی همزمان است. تحولی که اسلام را دیگر نه صرفا به عنوان یک دین، یک ایدئولوژی، یک نیروی سیاسی، بلکه خصوصا به یک واقعیت جامعه شناختی در کشورهای اروپایی بدل کرده است.

اسلام در علوم اجتماعی
موقعیت جدید اسلام از نیمه دوم قرن بیستم، اسلام را به یکی از سرفصلهای مطالعات علوم اجتماعی بدل کرده است. اسلام امروزه دیگر نه موضوع تحقیق شرق شناسان، مردم شناسان و دین شناسان بلکه یکی از مباحث مورد مطالعه ی اصحاب علوم اجتماعی است. ظهور اصطلاحاتی چون اسلام گرایی(Islamisme) ، اسلام هراسی(Islamo phobie) ، اسلامی سازی(Islamisation) ، اسلامیت(Islamcite)... در ادبیات علوم اجتماعی، جهت تفکیک میان اسلام بمثابه ی یک دین از اسلام در اشکال جدید اجتماعی آن، طرح اسلامیسم در کنار فمینیسم، پست کلنیالیسم،... به عنوان یکی از جریانات متاخر اجتماعی، ایجاد کرسی"مطالعات اسلامی(Islamic Studies) " در کنار "مطالعات زنان"(Feminist Studies) و "مطالعات فرهنگی"(Culture Studies) در بسیاری از مراکز دانشگاهی اروپا و آمریکا و همچنین حجم روز افزون انتشارات، همایشات و مطالعات در این خصوص، نشانگر تغییر جایگاه اسلام از حاشیه به متن و موقعیت جدید آن در علوم اجتماعی است. از نظر گوله، جامعه شناس فرانسوی " اسلام معاصر بر آینده ی جوامع ما و آینده ی علوم اجتماعی، که به هم پیوند خورده اند، تاثیر انکارناپذیری دارد. اگر مساله ی اسلام را بمثابه ی "بازگشت امر دینی"، بمثابه ی یک "معزل" ی اجتماعی یا حتی یک "ناسازگاری تمدنی" طرح کنیم، در هر حال چالشی برای علوم اجتماعی است". از نظر وی، جهانی شدن، حضور دین در حوزه عمومی و همچنین مساله ی جنسیت را می توان به عنوان سه نمونه از مسائلی که در حال حاضر اسلام و علوم اجتماعی را به هم پیوند می زند، برشمرد.( نیلوفر گوله. 2007)
سه عامل در تحول این جایگاه نقش تعیین کننده داشته اند: نخست حضور اسلام از نیمه ی دوم قرن بیستم به عنوان یک نیروی سیاسی، چه در شکل رادیکالیسم سیاسی و چه در اشکال حکومتی ( ایران، افغانستان، عراق، ترکیه...)، سپس به عنوان یک مرجع هویتی در عصر جهانی شدن (مشخصا در میان جوانان، زنان، مهاجران) و سرانجام به عنوان یکی از مهمترین دیاسپورا در آمریکا و اروپای شمالی که به ظهور پدیده هایی چون اسلام اروپایی(Eurislam) انجامیده است.
این جایگاه جدید از دو جنبه می تواند برای اسلام و هم برای علوم اجتماعی تعیین کننده باشد. علوم اجتماعی بامطالعه ی حیات اجتماعی مسلمانان و تفکیک میان "سنت از دین"، می تواند در ارائه ی تعریفی سلبی از اسلام، مشارکت کند و آنچه را که مربوط به سنن قومی، ملی و منطقه ای است و در طول تاریخ با دین درآمیخته از آموزه های دین متمایز سازد. چنانچه طارق رمضان، چهره ی شاخص اسلام اروپایی، اشاره می کند: " می بایست از علوم اجتماعی (عرفی) اعاده حیثیت کرد تا بتوان تنوع و تفاوت های فرهنگی موجود در کشورهای مسلمان را فهمید و اسلامیت آنها را به دلیل تفاوتشان با الگوی دینی و فرهنگی خود، مورد سوال قرار نداد". ( طارق رمضان. 2008) . از سویی حضور اسلام در کشورهای اروپایی نیز توانسته است به نوبه ی خود با طرح مسائل جدید، به تکثیر الگوهای مدرنیته و باز اندیشی به مفاهیم بنیانگذار آن بیانجامد. نقد لائیسیته پوزیتیو، تامل در نسبت میان حوزه عمومی و حوزه خصوصی، جایگاه دین در مدرنیته و همزیستی هویتهای متکثر... نمونه ای از این بازاندیشی ها است.
در این موقعیت انتظار می رود که ایران در مطالعه واقعیت جامعه شناختی اسلام، نقش مهمی ایفا کند، در حالیکه در این سرفصل ایران در پایین ترین سطح مشارکت جهانی قرار دارد و شاید بتوان گفت که مطالعات اجتماعی اسلام، ضعیفترین حلقه ی مطالعات اسلامی را در ایران تشکیل می دهند. از سه عاملی که در جلب توجه علوم اجتماعی به اسلام نقش داشته اند، در ایران عامل سیاسی-اعتقادی تعیین کننده تراست و بر خلاف دو عامل دیگر (مرجع هویتی – دیاسپورا) به عنوان یکی از مهمترین موانع "مطالعات جامعه شناختی اسلام" عمل می کند. رویکرد اعتقادی به اسلام - تعلق یا تضاد-، حساسیت نسبت به رویکرد برون دینی به دین و بیگانه خواندن علوم اجتماعی، اغلب مانع از آن بوده است که به واقعیت جامعه شناختی و تحولات تاریخی و اجتماعی اسلام توجه شود. فقدان جامعه شناسی اسلام به عنوان یک گرایش آموزشی و غیبت ایران در مطالعات بین المللی در این باب، از سویی و بی خبری از تحولات اجتماعی- فکری دیگر کشورهای اسلامی، نمونه ای از غفلت جامعه ی علمی ایران و اصحاب علوم اجتماعی نسبت به واقعیت اجتماعی اسلام در حال حاضر است.

1- ابن رشد را آخرین فیلسوف اسلام نامیده اند( ژولیوه.) در عین حال در ایران می توان این تبار را تا ملاصدرا پی گرفت. (کربن)
2- یکی از نمونه های بارز این تنش، موضع گیری نهاد دین در برابر تئوری های پولی ژنیسم یا متکثر بودن سرمنشا انسان (در برابر مونوژنیسم یا سرمنشأ واحد بشر بنا بر آموزه ی ادیان ابراهیمی) بود که همچنان مسئله برانگیز است.
3- به عنوان نمونه می توان به گفتاری از مقتدر خان، استاد علوم سیاسی کالژ میشیگان و یکی از چهره های مسلمان آمریکا اشاره کرد: " یکی ازحوزه هایی که مسلمان از غفلت کرده اند، حوزه ی علوم اجتماعی است. علوم اجتماعی برخلاف علوم اسلامی که دارای پارادایم تجویزی است، جهتگیری ای تجربی دارند و موضوع مطالعه شان واقعیت تجربی جامعه است. برخی از کشورها مانند هند، چین و ژاپن، در جهت بکارگیری علوم انسانی و بومی کردن آن قدم برداشته اند، در حالیکه کشورهای مسلمان همچنان درگیر جزئیات فقهی هستند که دویست سال است تحول نکرده است. در نتیجه ضرورت دارد که علوم اجتماعی که معطوف به شناخت واقعیت عینی جوامع است در این کشورها گسترش یابد. جامعه ی اسلامی به بینشی نو و جهتگیری نو محتاج است". )مقتدر خان. 2004)
کتابشناسی:
- Göle Nilüfer. 2006. L’Islam a la rencontre des sciences sociales, Les Sciences Sociales en mutation, sous la direction de M. Wieviorka, Auxerre, Editions Sciences Humaines
-Ramadan Tariq. 2008. L'Islam et les sciences sociales: quelles perspectives? Compte rendu de Mohamed Es Sbai.Oujada.
- Alatas Syed Farid. 1995. The sacralization of the social sciences : a critique of an emerging theme in academic discourse Archives de sciences sociales des religions (Arch. sci. soc. relig.), vol. 91, pp. 89-111
- Muqtedar Khan. 2004. Le rôle des chercheurs en sciences sociales dans les sociétés musulmanes. Islamic Horizon .USA.
- مطهری مرتضی. 1369. آشنایی با علوم اسلامی. انتشارات صدرا. تهران.
- کرمر جوئل ل. 1375. احیاى فرهنگى در عهد آل بویه: انسان‌گرایى در عصر رنسانس اسلامى، ترجمه محمد سعید. حنایی کاشانی. مرکز نشر دانشگاهى. تهران.